परागणकर्ताको कमीले जुम्लाका किसानको आय र पोषणमा संकट: मानव स्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षा जोखिममा

हालैको एक अध्ययनले जुम्लाका किसान परिवारको पोषण र आम्दानीमा परागणकर्ता कीराहरूको तीव्र कमीले गम्भीर असर पारेको देखाएको छ, जसले मानव स्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षामा जोखिम बढाएको छ।

नेपालमा परागणकर्ताको ह्रासले मानव पोषण र जीविकोपार्जनमा कस्तो असर पार्छ भन्ने कुरालाई यस अध्ययनले पहिलो पटक विस्तृत रूपमा उजागर गरेको छ। युनिभर्सिटी अफ ब्रिस्टलका अनुसन्धानकर्ता टी.पी. टिम्बरलेक र जे. मेम्मोटको नेतृत्वमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कृषि तथा वन विश्वविद्यालय र हर्ड इन्टरनेशनलसहित नेपाल, बेलायत, अमेरिका र फिनल्यान्डका विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थाहरूको सहकार्यमा यो अध्ययन सम्पन्न भएको हो। अनुसन्धान टोलीले एक वर्षसम्म जुम्ला जिल्लाका ७७६ जना मानिसको सर्वेक्षण गरी परागणकर्ता, पोषण र जीविकोपार्जनबीचको सम्बन्ध केलाएको थियो।

जिल्लाका १० वटा साना किसान गाउँ र वरपरका क्षेत्रमा काम गर्दै, अध्ययनले जंगली परागणकर्ताहरू, बाली उत्पादन र परिवारहरूले निर्भर गर्ने पोषक तत्वहरूबीचको पूर्ण शृङ्खला पत्ता लगाएको छ। एक वर्षसम्म आहार, बालीका पोषक तत्व र ती बालीहरूमा भ्रमण गर्ने कीराहरूको ट्र्याकिङ गरेर, अनुसन्धान टोलीले परागणकर्ताहरूले पोषण र जीविकोपार्जन दुवैलाई कसरी प्रत्यक्ष समर्थन गर्छन् भन्ने देखाएको छ। अध्ययनले परागणकर्ता कीराहरू किसान परिवारको पोषण र आम्दानी दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण रहेको पत्ता लगाएको छ। परागणकर्ताहरू मानिसको खेतीपातीको आम्दानीको ४४ प्रतिशत र भिटामिन ए, फोलेट र भिटामिन ईको २० प्रतिशतभन्दा बढी सेवनका लागि जिम्मेवार थिए।

कम परागणकर्ताको अर्थ कमजोर पोषण, कम कृषि आम्दानी र रोगको लागि बढी जोखिम हो। युनिभर्सिटी कलेज लन्डन इन्स्टिच्युट फर ग्लोबल हेल्थकी डा. नाओमी स्याभिल, जसले नेपालमा पोषण कार्यको समन्वय गरेकी थिइन्, भन्छिन्, “हाम्रो अध्ययनमा आधाभन्दा बढी बालबालिकाहरू उनीहरूको उमेर अनुसार पुड्का थिए, जुन मुख्यतया कीरा परागणित तरकारी, गेडागुडी र फलफूलमा निर्भर खराब आहारका कारण हो। परागणकर्ताको जैविक विविधता घट्दै जाँदा, आहारबाट भिटामिन ए, फोलेट र प्रोटिनको कमीले यी बालबालिकाहरूको स्वास्थ्य र विकासलाई थप क्षति पुर्याउन सक्छ, त्यसैले परागणकर्ताहरूलाई पुनर्स्थापित गर्ने प्रयासहरू महत्त्वपूर्ण छन्।”

पौडेल: कीटनाशक र प्रदूषणले परागणकर्ता घट्दै

कृषि विशेषज्ञ कृष्ण पौडेलका अनुसार, ५० देखि ६० प्रतिशत खाद्य उत्पादन कीरा परागणमा निर्भर हुने भएकाले परागणकर्ताको कमीले खाद्य सुरक्षामा प्रत्यक्ष खतरा निम्त्याउँछ। मौरी, भमरा र अन्य परागणकर्ता कीराहरूले बाली प्रजनन र जैविक विविधता संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। पौडेलले परागणकर्ताको जनसंख्या घट्नुका दुई प्रमुख कारण अत्यधिक कीटनाशक प्रयोग र वातावरणीय प्रदूषण रहेको बताएका छन्। “खेतमा विष छर्दा, खाना खोज्दै हिँडेका परागणकर्ताहरू मर्छन्,” उनले भने।

जैविक विविधताको ह्रास विश्वव्यापी रूपमा चिन्ताजनक स्तरमा पुगेको र आधुनिक कृषि अभ्यासहरू, जसमा एकल बाली खेती र हाइब्रिड बालीहरू समावेश छन्, पारिस्थितिक सन्तुलनलाई थप खतरामा पारिरहेको पौडेलले चेतावनी दिए। उनले अध्ययनका निष्कर्षहरू विश्वसनीय रहेको उल्लेख गर्दै, कीटनाशक प्रयोग व्यापक रहेको तराई-मधेस क्षेत्रमा यो संकट अझ गम्भीर हुन सक्ने बताए। जोन्स हप्किन्स इन्स्टिच्युट फर प्लानेटरी हेल्थका फ्याकल्टी डाइरेक्टर र प्रतिवेदनका सह-लेखक डा. स्यामुएल मायर्सले भने, “यो अध्ययनले ग्रह स्वास्थ्यको क्षेत्रले जोड दिएको कुरालाई विस्तृत रूपमा प्रकट गर्छ: मानव कल्याण र हाम्रो ग्रहको प्राकृतिक प्रणालीको अवस्था घनिष्ट रूपमा जोडिएको छ। हामीले जीवनको तानाबानामा जति ठूला प्वालहरू पार्छौं, त्यति नै विश्वभरका कमजोर जनसंख्याको भविष्यलाई कमजोर बनाउँछौं। प्राकृतिक प्रणालीको संरक्षण मानवता र पृथ्वीमा रहेका अन्य जीवहरूको लागि एक जीवन्त भविष्य सुरक्षित गर्नको लागि आधारभूत छ।”

तर, यसमा सकारात्मक परिवर्तनको वास्तविक सम्भावना रहेको अध्ययनले देखाएको छ। जब समुदायहरूले परागणकर्ताहरूलाई समर्थन गर्छन्, उनीहरूको पोषण र आम्दानीमा सुधार आउन सक्छ। साधारण कदमहरू जस्तै जंगली फूलहरू रोप्ने, कम कीटनाशक प्रयोग गर्ने वा स्थानीय मौरीहरू पाल्ने कार्यले परागणकर्ताको संख्या बढाउन मद्दत गर्छ, जसले प्रकृति र मानिसको कल्याण दुवैलाई बलियो बनाउँछ।

पोस्ट-डक्टोरल रिसर्च एसोसिएट र प्रमुख लेखक डा. थोमस टिम्बरलेकले भने, “हाम्रो अध्ययनले देखाउँछ कि जैविक विविधता विलासिता होइन – यो हाम्रो स्वास्थ्य, पोषण र जीविकोपार्जनका लागि आधारभूत छ। परागणकर्ताहरू जस्ता प्रजातिहरूले हामीले खाने खानालाई कसरी समर्थन गर्छन् भन्ने कुरा प्रकट गरेर, हामीले मानव स्वास्थ्यका लागि जैविक विविधताको ह्रासका जोखिमहरूका साथै प्रकृतिसँग काम गरेर मानव जीवन सुधार गर्ने शक्तिशाली अवसरहरूलाई पनि उजागर गर्छौं।”

पौडेलले अनुसन्धानलाई शैक्षिक छलफलमा मात्र सीमित नराखी जैविक विविधताको ह्रास र परागणकर्ताको घट्दो जनसंख्याबारे जनचेतना र नीतिगत प्रतिक्रिया निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउनुपर्नेमा जोड दिए।