काठमाडौंको चिसो भुइँमा नवजात शिशु च्यापेर सुत्केरी आमाहरूले भोगिरहेको पीडा कहालीलाग्दो छ। सहरको मुटुमै व्यवस्थित आवास र स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित सुकुम्बासी बस्तीका महिलाहरूको जीवनयापन झनै कष्टकर बनेको छ। जस्तापाता र प्लास्टिकले छाएको अस्थायी टहराभित्र चिसो भुइँमा सुत्नुपर्दा नवजात शिशु बिरामी पर्ने र आमाहरूलाई पनि स्वास्थ्य समस्या निम्तिने गरेको छ। नेपालमा, विशेष गरी सहरी क्षेत्रमा, सुकुम्बासी समस्या एक दशकौंदेखि विद्यमान छ, जसले हजारौं परिवारलाई आधारभूत सुविधाबाट वञ्चित बनाएको छ। यस समस्याको जरो गरिबी, रोजगारीको अभाव, र अव्यवस्थित सहरीकरणमा गाडिएको छ। यस सन्दर्भमा, सुत्केरी आमाहरूको पीडाले देशको सामाजिक न्याय र स्वास्थ्य प्रणालीको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको छ।
‘चिसो भुइँमा बच्चा कसरी सुत्छ र? राति निद्रा लाग्दैन, बच्चा रुँदै गर्छ। हामीलाई त जे गरे पनि भयो, तर बच्चालाई त न्यानो चाहिन्छ नि,’ टोखा नगरपालिका–१, सुकुम्बासी बस्तीकी ३० वर्षीया कल्पना तामाङले भनिन्। प्रसूति भएको तीन दिन मात्र भएको थियो उनलाई। चिसोले च्यापिरहेको टहरामा बच्चालाई न्यानो कसरी दिने भन्ने चिन्ताले उनी रातभर सुत्न सकिनन्। यस प्रकारको अवस्थाले नवजात शिशुमा निमोनिया, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण, र हाइपोथर्मिया जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ, जसको उपचार महँगो र पहुँच बाहिर हुन सक्छ। नेपालको संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवाको हक सुनिश्चित गरेको छ, तर सुकुम्बासी बस्तीका महिलाहरू यो हकबाट वञ्चित छन्।
पोषणयुक्त खानाको अभावले सुत्केरी आमा र शिशुको स्वास्थ्य जोखिममा
सुकुम्बासी बस्तीमा बसोबास गर्ने महिलाहरूले सुत्केरी भएको बेला खानका लागि समेत पोषिलो खानेकुरा नपाउने गरेको गुनासो गर्छन्। दैनिक ज्याला मजदुरी गरेर जीविकोपार्जन गर्ने उनीहरूका लागि सुत्केरी भएको बेला विशेष खानपानको व्यवस्था त परको कुरा, सामान्य खानाको जोहो गर्न पनि मुस्किल छ। सुत्केरी भएको समयमा आमा र शिशु दुवैलाई अतिरिक्त पोषणको आवश्यकता पर्छ, जसमा प्रोटिन, भिटामिन, र खनिज पदार्थहरू समावेश हुन्छन्। यसको अभावमा आमाको स्वास्थ्य छिटो निको नहुने, रक्तअल्पता हुने, र शिशुको शारीरिक तथा मानसिक विकासमा समेत असर पर्न सक्छ। नेपालमा कुपोषण, विशेष गरी बालबालिका र गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरूमा, एक प्रमुख स्वास्थ्य समस्याको रूपमा रहेको छ, र यस बस्तीमा यो समस्या झनै विकराल छ।
‘यहाँ बस्ने हामी कसैको पनि राम्रो जागिर छैन। श्रीमान्को कमाइले एक छाक टार्नै गाह्रो छ। सुत्केरी हुँदा त झन् राम्रो खानुपर्छ भन्छन्, तर हामीलाई त सामान्य दालभात खान पनि मुस्किल छ,’ सानो झुपडीमा नवजात शिशु च्यापेर बसेकी अर्की सुत्केरी, २५ वर्षीया सुनिता परियारले बताइन्। उनलाई सुत्केरी भएको एक हप्ता भइसकेको थियो, तर घरमा खासै पोसिलो खानेकुरा थिएन। सागपात र सामान्य तरकारी खाएरै दिन बिताउनु परेको थियो। यस्तो अवस्थामा, उनीहरूले स्थानीय बजारमा पाइने सस्तो र कम पोसिलो खानामा निर्भर रहनुपरेको छ, जसले दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।
- सुकुम्बासी बस्तीका सुत्केरी महिलाहरू चिसो भुइँमा सुत्नुपर्ने बाध्यतामा छन्, जसले नवजात शिशुहरूलाई निमोनिया र अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरूको जोखिममा पार्छ।
- अस्थायी टहरामा बसोबास गर्ने उनीहरूलाई जाडोयाममा न्यानोको अभाव छ, जसले गर्दा आमा र शिशु दुवैको स्वास्थ्य नाजुक बन्छ।
- पोषणयुक्त खानेकुराको अभावमा सुत्केरी र नवजात शिशुहरू स्वास्थ्य जोखिममा छन्, जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूको दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा पर्छ।
- स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न पनि उनीहरूलाई यातायातको समस्या छ, जसले गर्दा आपतकालीन अवस्थामा पनि समयमै स्वास्थ्य सेवा पाउन गाह्रो हुन्छ।
- सरकारी निकायबाट खासै राहत नपाएको गुनासो पीडितहरूको छ, जसले गर्दा उनीहरूको समस्या झन् जटिल बन्दै गएको छ।
स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमीले निम्त्याएको सास्ती
सुकुम्बासी बस्तीका महिलाहरूलाई स्वास्थ्य सेवा लिन पनि कठिन छ। प्रसूति गराउन स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न उनीहरूलाई यातायातको खर्च लाग्छ। कतिपय अवस्थामा छिटो बच्चा जन्माउनुपर्ने भएमा झनै समस्या हुन्छ। सामान्य बिरामी हुँदा पनि औषधी उपचार गर्न नसकेर उनीहरूले सास्ती भोग्नुपरेको छ। नेपालको स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा, विशेष गरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा, भौगोलिक विकटता र आर्थिक अभावका कारण स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सीमित छ। यस बस्तीका महिलाहरूले पनि यस्तै चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्, जहाँ सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण वा उपचारका लागि पनि उनीहरूलाई ठूलो आर्थिक भार वहन गर्नुपर्ने हुन्छ।
‘बच्चा बिरामी भयो भने पनि सामान्य औषधी किनेर खुवाउन सक्दैनौं। स्वास्थ्य चौकीमा जानुपर्छ, तर जानका लागि पनि पैसा छैन। श्रीमान्ले दिनभर कमाएर ल्याएको पैसाले त खानै पुग्दैन,’ सुनिताले भनिन्। बस्तीमा बस्ने धेरैजसो महिलाहरू सुत्केरी गराउनका लागि पनि सरकारी अस्पताल वा स्वास्थ्य चौकीमा जान सकेका छैनन्। कतिपयले सामान्य स्वास्थ्यकर्मीको भरमा घरमै सुत्केरी गराउने गरेका छन्, जसले गर्दा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य जोखिममा पर्ने गरेको छ। यसले मातृ तथा शिशु मृत्युदर बढाउन सक्ने सम्भावना छ, जुन नेपाल सरकारको स्वास्थ्य सुधारका लक्ष्यहरूको विपरीत हो।
सरकारी बेवास्ताको गुनासो: चुनावको आश्वासन र वास्तविक पीडा
सुकुम्बासी बस्तीका बासिन्दाहरूले सरकार र स्थानीय निकायबाट आफूहरूले कुनै पनि किसिमको राहत वा सहयोग नपाएको गुनासो गरेका छन्। उनीहरूले व्यवस्थित बसोबासको व्यवस्था गर्नुपर्ने, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्ने र बालबालिका तथा सुत्केरी आमाहरूको लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउनुपर्ने माग गरेका छन्। नेपालमा सुकुम्बासी समस्यालाई समाधान गर्न विभिन्न समयमा सरकारले नीति तथा कार्यक्रम ल्याए पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। यसको मुख्य कारण भ्रष्टाचार, योजनाको अभाव, र राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी हो। यस बस्तीका बासिन्दाहरूको गुनासोले यस समस्याको गहिराइलाई देखाउँछ।
‘हामीलाई सरकारले हेर्दै हेर्दैन। चुनावको बेला मात्र भोट माग्न आउँछन्, त्यसपछि फर्केर हेर्दैनन्,’ कल्पनाले निराशा व्यक्त गरिन्। ‘हामीलाई यो चिसो भुइँ र भोकभोकै बस्नुपर्ने अवस्थाबाट कहिले मुक्ति मिल्छ?’ यो प्रश्नले नेपालको सामाजिक न्याय र नागरिकको अधिकारको सवालमा ठूलो चुनौती खडा गरेको छ। सरकारले आफ्ना नागरिकहरूको आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्नुपर्ने दायित्वबाट पन्छिन मिल्दैन, विशेष गरी जब उनीहरू सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा हुन्छन्।
मानवीय संकटको गम्भीर अवस्था: काठमाडौंको मुटुमा अव्यवस्था
काठमाडौं जस्तो सुविधासम्पन्न सहरको छेउमै यस्तो मानवीय संकटको अवस्था हुनु लाजमर्दो कुरा हो। व्यवस्थित बसोबास, स्वास्थ्य सेवा र पोषणयुक्त खानाको अभावमा सुत्केरी महिलाहरू र नवजात शिशुहरूले भोग्नुपरेको पीडाले राज्यको उपस्थितिलाई नै प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। यो केवल केही महिलाहरूको समस्या नभई राज्यले तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्ने गम्भीर सामाजिक र स्वास्थ्य संकट हो। नेपालमा, विशेष गरी सहरी क्षेत्रमा, सुकुम्बासी समस्याले गरिबी, असमानता, र अव्यवस्थित विकासको चित्रलाई उजागर गर्दछ। यस अवस्थामा, राज्यको भूमिका केवल राहत वितरणमा मात्र सीमित नभई दीर्घकालीन समाधान खोज्नु पनि हो।
यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई तत्काल न्यानो कपडा, कम्बल, पोषणयुक्त खाना र स्वास्थ्य जाँचको व्यवस्था गरिनुपर्छ। दीर्घकालीन समाधानका लागि उनीहरूको बसोबासको उचित व्यवस्थापन र स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच सुनिश्चित गरिनु अनिवार्य छ। नत्र, चिसो भुइँमा नवजात शिशु च्यापेर सुत्केरी आमाहरूको पीडा अझै कहालीलाग्दो बन्नेछ। यसका लागि सरकारले सुकुम्बासीहरूको पहिचान गरी उनीहरूलाई सुरक्षित र व्यवस्थित बसोबासको व्यवस्था गर्नुपर्छ। साथै, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षामा उनीहरूको पहुँच सुनिश्चित गर्न विशेष कार्यक्रमहरू लागू गर्नुपर्छ।
आगामी साताहरूमा नेपालका लागि यसको अर्थ
आगामी साताहरूमा, यस समाचारले नेपाल सरकार र स्थानीय निकायहरूमाथि सुकुम्बासी समस्याको तत्काल सम्बोधन गर्न दबाब बढाउने सम्भावना छ। चिसो मौसममा सुत्केरी आमा र शिशुहरूको स्वास्थ्य अवस्था बिग्रँदै गएमा, यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीमा थप भार थप्नेछ र मानवीय संकटलाई झनै गहिरो बनाउनेछ। यसले नागरिक समाज, गैर-सरकारी संस्थाहरू, र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई पनि यस समस्याप्रति थप सचेत बनाउनेछ र उनीहरूलाई सहयोगका लागि अगाडि आउन प्रेरित गर्नेछ। यदि सरकारले यस मामिलामा तत्काल ठोस कदम चालेन भने, यसले देशको सामाजिक न्याय र मानव अधिकारको छविलाई थप कमजोर पार्नेछ। यसको दीर्घकालीन प्रभाव नेपालको विकास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा समेत पर्न सक्छ, किनकि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यस्ता समस्याहरूको समाधानमा देशको प्रतिबद्धतालाई नजिकबाट हेरिरहेको हुन्छ।
