यस वर्षको मनसुनमा कम वर्षा र बढी गर्मीको प्रक्षेपण: नेपालको कृषि र जनजीवनमा कस्तो असर पर्ला?

यस वर्षको मनसुनमा नेपालमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने र तापक्रम औसतभन्दा बढी रहने प्रक्षेपण गरिएको छ। मौसमविद्हरूका अनुसार, देशको ठूलो भूभाग ‘कम वर्षा हुने’ मध्य क्षेत्रमा पर्ने भएकाले समग्रमा वर्षाको मात्रा घट्ने अनुमान छ। यसले नेपालको कृषि, जलस्रोत व्यवस्थापन र जनजीवनमा गम्भीर असर पार्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ।

मनसुनको प्रक्षेपण र यसका कारणहरू

मौसम पूर्वानुमानमा आधारित यस वर्षको मनसुनको प्रक्षेपणले नेपालका लागि चुनौती खडा गरेको छ। देशका पूर्वी भागहरू ‘सामान्य वा सामान्यभन्दा बढी वर्षा हुने’ उत्तर–पूर्वी क्षेत्र नजिक पर्ने भए पनि, देशको ठूलो हिस्सा ‘कम वर्षा हुने’ मध्य क्षेत्रमा पर्नेछ। यसको अर्थ हो, केही स्थानमा अत्यधिक वर्षा भए पनि समग्रमा पानीको मात्रा भने कम नै रहनेछ। मौसमविद्हरूले यसको मुख्य कारण हिन्द महासागरको वायुमण्डलीय अवस्था र यसको नेपालसम्मको प्रभावमा आउने परिवर्तनलाई मानेका छन्।

यो प्रक्षेपणले विशेषगरी कृषिमा निर्भर नेपाली समाजका लागि चिन्ता बढाएको छ। नेपालको अर्थतन्त्रको एक ठूलो हिस्सा कृषिमा आधारित छ र मनसुनको वर्षा यस क्षेत्रको लागि जीवनरेखा हो। कम वर्षाले बाली उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ, जसको परिणामस्वरुप खाद्यान्नको अभाव र मूल्यवृद्धि हुन सक्नेछ।

कृषि र जलस्रोतमा पर्ने सम्भावित असर

• बाली उत्पादनमा कमी: असार-साउनमा हुने मुख्य बालीहरू जस्तै धान, मकै, गहुँको उत्पादनमा कमी आउनेछ। सिँचाइको सुविधा नपुगेका क्षेत्रहरूमा यो समस्या अझ विकराल हुनेछ।
• खाद्य सुरक्षामा चुनौती: उत्पादन घटेसँगै देशको खाद्य सुरक्षामा प्रश्नचिह्न खडा हुनेछ। खाद्यान्न आयातमा निर्भरता बढ्ने र मूल्यवृद्धिले निम्न आय भएका वर्गलाई बढी असर गर्नेछ।
• जलविद्युत उत्पादनमा असर: मनसुनमा पानीको सतह घटेसँगै जलविद्युत आयोजनाहरूको उत्पादन क्षमतामा कमी आउनेछ। यसले ऊर्जा संकटलाई थप बल्झाउन सक्छ।
• पिउने पानीको समस्या: सुक्खाग्रस्त क्षेत्रहरूमा खानेपानीको स्रोत सुक्ने सम्भावना छ, जसले जनजीवनलाई प्रत्यक्ष असर गर्नेछ।
• जैविक विविधतामा प्रभाव: वर्षाको कमीले नदीनाला, तालतलैया र सिमसार क्षेत्रहरू सुक्ने क्रम बढ्नेछ, जसको असर जैविक विविधतामा पर्नेछ।

बढ्दो गर्मीको प्रभाव

कम वर्षाको प्रक्षेपणसँगै यस वर्ष गर्मी पनि औसतभन्दा बढी हुने अनुमान छ। बढ्दो तापक्रमले नागरिकहरूको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ। विशेषगरी वृद्धवृद्धा, बालबालिका र दीर्घ रोगीहरूलाई गर्मीजन्य रोगहरू जस्तै लू, टाइफाइड, झाडापखाला लाग्ने सम्भावना बढ्छ। यसका साथै, सहरी क्षेत्रमा ‘हिट आइल्याण्ड इफेक्ट’ (Heat Island Effect) का कारण तापक्रम अझ बढी महसुस हुनेछ।

यो अवस्थाले गर्दा ऊर्जाको माग बढ्नेछ, विशेषगरी एयर कन्डिसनर र पंखाको प्रयोगले। यसले ऊर्जा प्रणालीमा थप दबाब सिर्जना गर्नेछ, जुन आफैंमा कम वर्षाका कारण जलविद्युत उत्पादन घट्दा प्रभावित हुनेछ।

सरकार र सरोकारवालाको तयारी

यस प्रकारको मौसमी प्रक्षेपणलाई मध्यनजर राख्दै सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले पूर्वतयारीमा जोड दिनुपर्ने देखिन्छ। कृषि मन्त्रालयले कम वर्षाबाट प्रभावित हुने बालीहरूको पहिचान गरी वैकल्पिक बाली तथा उन्नत बीउ सिफारिस गर्नुपर्छ। जलस्रोत मन्त्रालयले पानीको स्रोतहरूको संरक्षण र कुशल व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ। यसका साथै, स्वास्थ्य मन्त्रालयले गर्मीजन्य रोगहरूको प्रकोपबाट बच्न जनचेतना फैलाउनुपर्छ।

यद्यपि, यस प्रक्षेपणबारे थप वैज्ञानिक अध्ययन र विश्लेषण आवश्यक छ। मौसम पूर्वानुमानमा अनिश्चितता रहन्छ, तर उपलब्ध सूचनाका आधारमा जोखिम न्यूनीकरणका लागि योजनाबद्ध कदम चाल्नु सबैको हितमा हुनेछ।