आयातित इन्धनको विकल्पमा स्वदेशी बिजुली: अब राष्ट्रिय अभियानको खाँचो

आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउन स्वदेशी बिजुलीको व्यापक खपतलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। नेपालले अब बिजुली उत्पादनलाई मात्र नभई त्यसको व्यवहारिक प्रयोगलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

कुनै समय अभाव र लोडसेडिङसँग जोडिएको बिजुली आज राष्ट्रिय आत्मनिर्भरताको आधार बन्न सक्ने अवस्थामा आइपुगेको छ। तर, अबको ऊर्जा बहस केवल बिजुली उत्पादनमा सीमित नभई उत्पादित बिजुलीलाई देशभित्रै कसरी खपत गर्ने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ। यसबाट आयात घटाउने, उद्योग चलाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र नागरिक जीवन सहज बनाउने प्रश्नहरू महत्वपूर्ण छन्।

‘पावर नेपाल’ को मूल भावना पनि यही हो। यो उत्पादन बढाउने मात्र अभियान नभई स्वदेशमै उत्पादित बिजुलीलाई घर, भान्सा, उद्योग, यातायात, कृषि, पर्यटन र सेवा क्षेत्रसँग जोडेर नेपाललाई समृद्ध बनाउने सोच हो। अब बिजुली उत्पादनलाई मात्र राष्ट्रिय उपलब्धि मानेर बस्ने समय सकिएको छ, ‘बिजुली खपत’ लाई राष्ट्रिय अभियान बनाउने समय आएको छ।

नेपालको अर्थतन्त्रको पुरानो कमजोरी आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता हो। भान्सामा एलपी ग्यास, सडकमा पेट्रोल र डिजेल तथा उद्योगमा बाहिरबाट आउने इन्धनको प्रयोगले ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा बाहिरिन्छ। यसले नागरिकको खर्च बढाउँछ, व्यापार घाटा चुल्याउँछ र देशको विदेशी मुद्रामाथि दबाब पर्छ।

आयातित इन्धनको विकल्पमा स्वदेशी बिजुली प्रयोग गर्नु अब केवल ऊर्जाको विषय मात्र रहेन। यो आर्थिक आत्मनिर्भरता र राष्ट्रिय व्यवहार परिवर्तनको महत्वपूर्ण पाटो हो। जहाँ सम्भव छ, जहाँ व्यवहारिक छ र जहाँ प्रविधि उपलब्ध छ, त्यहाँ स्वदेशी बिजुलीलाई प्राथमिक विकल्प बनाउने सोच राष्ट्रिय स्तरमै आउनुपर्छ।

भान्सामा इन्डक्सन चुलो, सार्वजनिक यातायातमा विद्युतीय बस, शहरमा विद्युतीय ट्याक्सी, होटलमा विद्युत् आधारित प्रणाली, कृषि प्रशोधनमा विद्युतीय उपकरण, कोल्ड स्टोरेज, साना उद्योग, कार्यालय, विद्यालय, अस्पताल र स्थानीय उद्यम लगायतका सबै क्षेत्रमा स्वदेशी बिजुलीको उपयोग विस्तार गर्न सकिन्छ। यसलाई छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमका रूपमा नभई राष्ट्रिय अभियानका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

बिजुली प्रयोगको नयाँ संस्कार

हामीले लामो समयसम्म ‘बिजुली बचत गरौँ’ भन्ने संस्कार विकास गर्‍यौँ, जुन लोडसेडिङको समयको आवश्यकता थियो। तर, अब परिस्थिति बदलिएको छ। अबको सन्देश केवल ‘बिजुली बचत’ नभई ‘स्वदेशी बिजुलीको बुद्धिमत्तापूर्ण प्रयोग’ हुनुपर्छ। बिजुली खपत गर्नु फजुल खर्च नभई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने माध्यम हो।

यदि घरमा एलपी ग्यासको खपत घट्छ, विद्युतीय सवारीले पेट्रोल-डिजेलको प्रयोग घटाउँछ, उद्योगले आयातित इन्धनको सट्टा स्वदेशी बिजुली प्रयोग गर्छ र किसानले विद्युतीय उपकरणबाट उत्पादन तथा भण्डारण सुधार्छ भने त्यो केवल ऊर्जा खपत नभई राष्ट्रिय आर्थिक व्यवस्थापन हो। अब बिजुलीलाई केवल मिटरमा उठ्ने युनिटको रूपमा नभई आयात घटाउने, रोजगारी बनाउने र जीवन सहज बनाउने साधनका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

स्वदेशी बिजुली खपतको सबैभन्दा जनजीवनसँग जोडिएको क्षेत्र भान्सा हो। इन्डक्सन चुलो, विद्युतीय कुकर र अन्य विद्युतीय भान्सा प्रविधिहरूले ग्यासको निर्भरता घटाउन सक्छन्। तर, यो परिवर्तन केवल भाषणले सम्भव छैन। नागरिकलाई बिजुलीको स्थिरता, किफायती उपकरण, चलाउन सजिलोपन, खर्चको बचत, मर्मत सेवा र घरको वायरिङको क्षमतामा भरोसा चाहिन्छ।

उपकरण बिक्री गर्ने कम्पनी, बैंक, होटल, उद्योग, यातायात व्यवसायी, प्रविधि कम्पनी, शैक्षिक संस्था र स्थानीय उद्यमीहरू सबैले स्वदेशी बिजुली खपतको अभियानमा आफ्नो भूमिका खोज्नुपर्छ। विद्युत् खपत अभियानको पहिलो चरण जनतालाई सहज बनाउने हुनुपर्छ, जसमा सुरक्षित वायरिङ, किफायती उपकरण, किस्ताबन्दी सुविधा, स्थानीय मर्मत सेवा, उपभोक्ता शिक्षा र वास्तविक प्रयोगकर्ताका अनुभवहरू जोड्न आवश्यक छ।

पेट्रोल र डिजेल आयात घटाउने अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र यातायात हो। विद्युतीय सवारीसाधनप्रति आकर्षण बढ्दै गए पनि यसलाई केवल व्यक्तिगत गाडीमा सीमित राख्नु हुँदैन। सार्वजनिक बस, स्कुल बस, माइक्रो, ट्याक्सी, डेलिभरी भ्यान, नगरपालिका र सरकारी सवारी तथा छोटो दूरीका यातायात प्रणालीमा विद्युतीय विकल्पलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।

यसका लागि चार्जिङ स्टेशन, ऋण सुविधा, बीमा, मर्मत सेवा, चालक प्रशिक्षण, ब्याट्री व्यवस्थापन र सेवा विश्वसनीयता आवश्यक हुन्छ। विद्युतीय सवारी आयात गर्नु मात्र उपलब्धि नभई त्यसको वरिपरि चार्जिङ नेटवर्क, मर्मत केन्द्र, प्राविधिक तालिम, सफ्टवेयर सेवा, पार्टपुर्जा आपूर्ति, वित्तीय योजना र स्थानीय रोजगारीसहितको नयाँ सेवा अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु महत्वपूर्ण छ।

उद्योगले खपत गरेपछि मात्र अर्थतन्त्र बदलिन्छ

घरायसी खपत र यातायात महत्वपूर्ण भए पनि स्वदेशी बिजुलीको वास्तविक आर्थिक शक्ति उद्योगसँग जोडिएपछि मात्र देखिन्छ। बिजुलीले उद्योग चलायो भने उत्पादन हुन्छ, रोजगारी सिर्जना हुन्छ, आय बढ्छ र बजार चलायमान भई अर्थतन्त्र गतिशील हुन्छ।

कृषि प्रशोधन, खाद्य उद्योग, चिस्यान भण्डारण, होटल तथा पर्यटन, साना तथा मझौला उद्योग, डेटा सेवा, डिजिटल पूर्वाधार, स्थानीय उत्पादन, विद्युतीय उपकरण मर्मत र हरित निर्माण सामग्री जस्ता क्षेत्रमा स्वदेशी बिजुलीले नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ। तर उद्योग स्वतः जन्मिँदैन, यसका लागि नीति स्थिरता, लगानीकर्तालाई विश्वास, बैंकलाई व्यावहारिक परियोजना, स्थानीय तहलाई भूमिका, युवालाई सीप र बजारलाई माग चाहिन्छ।

ऊर्जा बहसलाई जनताको भाषामा लैजानु आवश्यक छ, अन्यथा यो केवल विशेषज्ञहरूको कोठामा सीमित रहन्छ। त्यसैले विद्युत् खपत अभियान केवल उपभोक्ता अभियान नभई औद्योगिक अभियान पनि हो। स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरेर स्वदेशी उत्पादन बढाउन सकियो भने मात्र नेपालले आयात घटाउने, रोजगारी बढाउने र समृद्धितर्फ अघि बढ्ने ठोस बाटो भेट्छ।

यो ऊर्जा मन्त्रालयको मात्र काम होइन

विद्युत् खपत बढाउने कुरा ऊर्जा मन्त्रालय वा विद्युत् प्राधिकरणको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो त सम्पूर्ण राष्ट्रिय व्यवस्थापनको विषय हो। ऊर्जा क्षेत्रले बिजुली उपलब्ध गराउँछ भने उद्योग क्षेत्रले उत्पादनको वातावरण बनाउँछ। अर्थ मन्त्रालयले वित्तीय तथा कर नीतिमा दिशा दिन्छ, बैंकहरूले कर्जा योजना बनाउँछन् र स्थानीय तहहरूले जनस्तरको कार्यक्रम चलाउँछन्।

शैक्षिक तथा प्राविधिक संस्थाहरूले सीप विकास गर्छन्, निजी क्षेत्रले उपकरण, सेवा र बजार निर्माण गर्छन्, मिडियाले नागरिकलाई बुझाउँछन् र नागरिकले व्यवहार बदल्छन्। यी सबै पक्ष अलग-अलग दिशामा हिँडे अभियान सफल हुँदैन। स्वदेशी बिजुलीलाई आयातित इन्धनको विकल्प बनाउने हो भने राष्ट्रिय समन्वय चाहिन्छ, जुन नै व्यवस्थापनको मूल काम हो।

व्यवहार आफैँ बदलिँदैन, मानिसले पुरानो बानी सजिलै छोड्दैन। ग्यास सिलिन्डर प्रयोग गर्ने परिवारले एकै दिनमा इन्डक्सनमा विश्वास गर्दैन, पेट्रोल गाडी चलाइरहेको व्यक्तिले विद्युतीय सवारीबारे धेरै प्रश्न सोध्छ र उद्योगले पनि लगानी अघि स्पष्टता खोज्छ। यस्तो अवस्थामा नारा मात्र पर्याप्त हुँदैन, अभियान चाहिन्छ।

अभियानको अर्थ निरन्तर संवाद, उदाहरण, सुविधा, प्रोत्साहन, सीप, वित्तीय योजना र विश्वास निर्माण हो। यदि सरकारले नीति दिन्छ, बैंकले किस्ता दिन्छ, निजी क्षेत्रले गुणस्तरीय उपकरण दिन्छ, मिडियाले सही जानकारी दिन्छ, स्थानीय तहले जनस्तरमा कार्यक्रम चलाउँछ र नागरिकले प्रयोग गरेर लाभ अनुभव गर्छन् भने मात्र स्वदेशी बिजुलीको खपत राष्ट्रिय व्यवहार बन्न सक्छ। यस अभियानले ऊर्जा बहसलाई विशेषज्ञहरूको कोठाबाट निकालेर नागरिकको भान्सा, सडक, कार्यस्थल र बजारसम्म पुर्‍याउँछ।