काठमाडौंको माइतीघर सडकमा किसानहरूले बुधबार क्रेटका क्रेट गोलभेडा फ्याँकेर सरकारको कृषि नीतिप्रति चर्को असन्तुष्टि जनाए। बजारमा उचित मूल्य र बिक्रीको सुनिश्चितता नभएपछि उनीहरूले आफूले उत्पादन गरेका गोलभेडा सडकमै फालेर विरोध प्रदर्शन गरेका हुन्।
यो समस्या गोलभेडामा मात्र सीमित छैन। राज्यको आयातमुखी नीतिका कारण नेपालमा उत्पादित तरकारी, फलफूल र दुग्धजन्य पदार्थजस्ता स्वदेशी उत्पादनले बजार पाउन संघर्ष गरिरहेका छन्। भारतलगायतका मुलुकबाट भित्रिने सस्तो खाद्यवस्तुका कारण नेपाली किसानको उत्पादन खेतमै कुहिन बाध्य भएको छ।
किसानको मुख्य गुनासो सरकारले पर्याप्त अनुदान, बजार व्यवस्थापन र उचित मूल्यको सुनिश्चितता गर्न नसकेकोमा छ। पाकेर कुहिने बेलासम्म पनि बिक्री नहुने र बेचिए पनि लागतसमेत नउठ्ने गरी सस्तोमा बेच्नुपर्ने बाध्यताले किसानहरूलाई थप चिन्तित बनाएको छ।
काठमाडौं उपत्यकाको प्रमुख कालिमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारमै गोलभेडाको भाउ निकै सस्तिएको छ। बुधबार ठूलो गोलभेडाको औसत मूल्य प्रतिकेजी ३८ रुपैयाँ ७५ पैसा, सानो लोकलको ९ रुपैयाँ ५० पैसा र टनेलको १४ रुपैयाँ ६० पैसा रहेको थियो।
केही दिनअघिको मूल्य हेर्दा यो गिरावट अझ प्रस्ट हुन्छ। सोमबार प्रतिकिलो ८ रुपैयाँमा किनबेच भएको सानो (लोकल) गोलभेडा मंगलबार ६ रुपैयाँमा झरेको थियो। यस्तै, सोमबार ४० रुपैयाँ थोक मूल्य रहेको ठूलो गोलभेडा मंगलबार ३३ रुपैयाँमा र टनेलको गोलभेडा १४ रुपैयाँबाट १३ रुपैयाँमा झरेको थियो।
किसानहरूले कृषि उत्पादनको न्यूनतम समर्थन मूल्य निर्धारण, अनुदानमा वृद्धि, कृषि बिमा, मल–बीउको सहज उपलब्धता, बजार व्यवस्थापन र स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति तत्काल लागू गर्न माग गरेका छन्। उनीहरूले बिचौलियाको बिगबिगी अन्त्य गर्न पनि सरकारसँग आग्रह गरेका छन्, जसले किसान र उपभोक्ता दुवैलाई मारमा पारेको छ।
वर्तमान सरकारले कृषि पेशालाई सम्मानजनक बनाउने बताइरहँदा पनि किसानका समस्या समाधान हुन सकेका छैनन्। किसानहरूले कृषिलाई सुरक्षित, मर्यादित र सम्मानजनक पेशा बनाउन तत्काल नीतिगत सुधारको आवश्यकतामा जोड दिएका छन्।
भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार, नेपालमा भारत र चीनजस्ता मुलुकबाट गोलभेडा आयात बढ्दै गएको छ। चालु आर्थिक वर्षको एघार महिनामा मात्र १ अर्ब ५ करोड १५ लाख ९७ हजार रुपैयाँ बराबरको ४१ हजार ७८७ मेट्रिक टन गोलभेडा आयात भएको छ।
गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ५७ करोड १९ लाख ४४ हजार रुपैयाँ बराबरको २२ हजार ३८० टन गोलभेडा आयात भएको थियो। यसअघिका वर्षहरूमा पनि आयातको क्रम जारी थियो, जुन तथ्यांकले देखाउँछ।
कृषि मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार, नेपालमा गोलभेडा उत्पादन पनि बढ्दै गएको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा २८ हजार ५१२ हेक्टर जमिनमा ५ लाख ६२ हजार ११४ मेट्रिक टन गोलभेडा उत्पादन भएको थियो, जसको उत्पादकत्व १९.७१ टन प्रतिहेक्टर थियो।
यति धेरै गोलभेडा उत्पादन हुँदा पनि आयात बढ्नुले बजार व्यवस्थापन र स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिमाथि प्रश्न उठेको छ। नेपालमा मध्यपहाडी क्षेत्रमा साउन–भदौदेखि मंसिरसम्म र फागुन–चैतमा रोपेर भदौसम्म गोलभेडा फलाउन सकिन्छ।
यसैबीच, माइतीघरमा प्रदर्शनमा उत्रिएका किसानहरूसँग कृषि, वन तथा पर्यावरणमन्त्री गीता चौधरीले छलफल गरेकी छिन्। उनले किसानका माग सम्बोधन गरी समस्या समाधानका लागि मन्त्रालय तथा सम्बन्धित निकायलाई आवश्यक निर्देशन दिएको मन्त्रालयले जनाएको छ। मन्त्री चौधरीले कृषि बिमा, गोलभेडासहित अन्य तरकारीको न्यूनतम समर्थन मूल्य र बजार व्यवस्थापनका मागहरू सम्बोधन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएकी छिन्।
