वासिङ्टन–तेहरान । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको युद्ध रोक्न र परमाणु कार्यक्रमसम्बन्धी सम्झौता नजिक पुगेको दाबी गरेका छन्। तर, उनले वार्ता विफल भएमा पुनः ठूलो सैन्य कारबाही सुरु गर्ने चेतावनी पनि दिएका छन्। इरानले भने सम्झौता नजिक पुगेको खबरलाई बढाइचढाइ गरिएको भन्दै यसमा कुनै स्पष्ट जवाफ दिएको छैन।
अमेरिकी वेबसाइट एक्सियोसले यसअघि इरानले ४८ घण्टाभित्र युद्धविराममा सहमति जनाउने सक्ने रिपोर्ट गरेको थियो। यद्यपि, इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईले सम्झौता नजिक पुगेको खबरलाई अतिरञ्जित भन्दै आफूहरूले कुनै प्रस्तावको जवाफ नदिएको तर पाकिस्तानमार्फत वार्ता जारी रहेको बताएका छन्। इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले भने अमेरिकी प्रस्तावमा केही स्वीकार गर्न नसकिने सर्तहरू रहेको उल्लेख गरेका छन्, तर ती के हुन् भन्ने खुलाइएको छैन। इरानी संसद्को विदेश मामिला समितिका प्रवक्ता इब्राहिम रेजाईले यसलाई ‘इच्छा सूची’ (विशलिस्ट) को संज्ञा दिएका छन्।
अमेरिकाको दबाब रणनीति र इरानको जवाफ
रिपोर्टहरूका अनुसार, दुई देशबीच युद्ध अन्त्य गर्नका लागि १४ बुँदे सहमति मस्यौदा तयार भएको छ। यद्यपि, यसले अहिलेसम्म अन्तिम रूप पाइसकेको छैन। अमेरिकाले स्ट्रेट जलसन्धिमा जहाजहरूको आवागमन सुचारु गराउन राष्ट्रसङ्घीय सुरक्षा परिषद्मा नयाँ प्रस्ताव पेस गरेको छ, जसलाई इरानले सदस्य राष्ट्रहरूलाई खारेज गर्न अपिल गरेको छ। यसैबीच, चीन र इरानबीच बेइजिङमा भएको उच्चस्तरीय बैठकमा चीनले युद्ध तत्काल रोक्न आग्रह गर्दै इरानलाई समर्थनको आश्वासन दिएको छ। इरान भने ट्रम्पको चीन भ्रमणका क्रममा बेइजिङले अमेरिकी दबाबमा परेर तेहरानलाई नोक्सान पुग्ने कुनै निर्णय नगरोस् भन्ने चाहन्छ।
ट्रम्पले अमेरिकी सैन्य कारबाहीपछि इरानको नौसेना, वायुसेना, मिसाइल प्रणाली र रडार नेटवर्कमा भारी क्षति पुगेको दाबी गर्दै स्थिति आफ्नो नियन्त्रणमा रहेको र सम्झौता नभएमा पहिलेभन्दा ठूलो आक्रमण गर्ने बताएका छन्। उनले अमेरिका इरानलाई परमाणु हतियार राख्न नदिने अडान दोहोर्याएका छन्।
न्युयोर्क टाइम्सका अनुसार, इरानमाथि युद्ध अन्त्य गर्न ट्रम्पले लगातार दबाबको रणनीति अपनाइरहेका छन्। विज्ञहरूका अनुसार, यस सङ्कटको सजिलो समाधान छैन र ट्रम्पको सबैभन्दा ठूलो गल्ती इरानको रणनीति, मनोविज्ञान र दबाब झेल्ने क्षमतालाई कम आँक्नु हो। इरानी नेतृत्व होर्मुज स्ट्रेट बन्द रहँदा तेल-ग्यासको आपूर्ति प्रभावित भइरहेकोले आफूसँग अग्रता रहेको मान्छ। ऊर्जाको मूल्य बढ्दा ट्रम्पलाई राजनीतिक नोक्सान हुने सम्भावना छ। विज्ञहरूका अनुसार, आर्थिक दबाबले समयसँगै असर गर्न सक्छ, तर इरानलाई सम्मानजनक निकास नदिई कुनै पनि सम्झौता हुन गाह्रो छ, किनकि इरान दबाबको अगाडि आत्मसमर्पण गरेको जस्तो छवि चाहँदैन।
इरानले विगतमा पनि भारी प्रतिबन्धहरू झेलेको छ र त्यसका बाबजुद सत्ता न त झुक्यो न हतारमा ठूला सहुलियतहरू दियो। विज्ञहरूको भनाइ छ- इरानले आफ्नो तेल उत्पादन क्षमता घटाएर केही समयसम्म दबाब सहन सक्छ।
इरान–अमेरिका सम्झौताका सम्भावित १४ बुँदा
अमेरिकी सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार, इरान–अमेरिकाबीच युद्ध रोक्नका लागि तयार गरिएको १४ बुँदे सम्झौताका बुँदाहरू आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएका छैनन्। तर, बाहिर आएको जानकारीअनुसार प्रस्तावका सम्भावित सर्तहरू यसप्रकार छन्:
- तत्काल युद्ध रोक्ने अर्थात् युद्धविरामको घोषणा।
- आगामी वार्ताका लागि ३० दिनको समयसीमा तय।
- होर्मुज जलसन्धिमा जहाजहरूको आवागमन पुनः सुचारु गर्ने।
- इरानले केही समयका लागि आफ्नो परमाणु कार्यक्रम रोक्ने।
- अमेरिकाले बिस्तारै प्रतिबन्धहरू कम गर्दै लैजाने।
- इरानको रोक्का गरिएको अर्बौं डलर फुकुवा गरिने।
- इरानले परमाणु हतियार नबनाउने वाचा गर्ने।
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निरीक्षकहरूलाई थप अधिकार दिइने।
- अचानक जाँच (स्न्याप इन्स्पेक्सन) को अनुमति हुने।
- इरानले आफ्नो उच्च स्तरको युरेनियम भण्डार (स्टक) देशबाहिर पठाउने।
- भूमिगत परमाणु साइटहरूमा रोक वा कडा निगरानीको सर्त।
- भविष्यमा सीमित स्तर (करिब ३.६७ प्रतिशत) सम्म मात्र युरेनियम प्रशोधनको अनुमति।
- यदि इरानले सर्त तोडेमा सम्झौताको अवधि लम्ब्याउने प्रावधान।
- भविष्यमा ठूलो र स्थायी सम्झौताका लागि ‘रोडम्याप’ तयार गर्ने।
यो १४ बुँदे मस्यौदा सम्झौता अमेरिकाको तर्फबाट तयार पारिएको हो। यस वार्तालाई अगाडि बढाउन अमेरिकी दूत स्टिभ विटकफ र ट्रम्पका ज्वाइँ जेरेड कुश्नरको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। उनीहरू पाकिस्तान र अन्य मध्यस्थकर्ताहरूमार्फत इरानसँग वार्ता गरिरहेका छन्।
